کتاب «آقای مهندس» منتشر شد / روایت زندگی و تجربه محمدرضا نعمتزاده در صنعت و سیاست
کتاب «آقای مهندس؛ زندگی و زمانهی محمدرضا نعمتزاده» به کوشش مجتبی حسینی، روزنامهنگار، پژوهشگر و سردبیر تجارتنیوز منتشر شد. این کتاب که در ۸۸۰ صفحه و در قطع وزیری با ظاهری جذاب و چشمگیر توسط نشر همسایه منتشر شده، حاصل بیش از صد ساعت گفتوگوی بیپرده با مردی است که در تاریخ معاصر ایران، نامش با مفاهیمی چون توسعه، صنعت و پتروشیمی گره خورده است. گفتوگوی بلند حسینی با نعمتزاده در سراسر کتاب همزمان سه خط روایی اصلی را پیش میبرد و خواننده در این مسیر همزمان تاریخ تحولات سیاسی ایران، زندگی شخصی یک کارگزار و تاریخ تحولات صنعتی ایران را مواجه میشود. این موضوع یکی از مهمترین و جذابترین ویژگیهای کتاب آقای مهندس است.
تاریخ شفاهیِ یک عمر خدمت
نعمتزاده که در تیرماه ۱۳۲۴ در تبریز در خانوادهای بازاری و مذهبی به دنیا آمده، تحصیلات خود را در دبیرستان علوی و سپس در رشته مهندسی محیطزیست از دانشگاه پلیتکنیک کالیفرنیا به پایان رسانده است. او پس از بازگشت به ایران، در کارخانهی خانوادگی مشغول به کار شد، اما با اوجگیری انقلاب، مسیر زندگیاش تغییر کرد.
کتاب از حضور او در اعتصابات نفت در دیماه ۱۳۵۷ روایت میکند؛ جایی که به همراه هیئت اعزامی حضرت امام (مهندس بازرگان، آیتالله هاشمی و حجتالاسلام ناطقنوری، شهید قندی و مهندس کتیرایی) به جنوب کشور میرود تا سوخت مورد نیاز مردم را تأمین کند و همزمان از صادرات نفت جلوگیری نماید. این حضور، سرآغاز ورود او به عرصههای کلیدی مدیریتی کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی شد.
از وزارت کار تا صنایع دفاع؛ مدیریت در بحرانها
نعمتزاده در آبان ۱۳۵۸ به عنوان وزیر کار و امور اجتماعی منصوب شد. او در گفتگو با مجتبی حسینی روایت میکند که مهمترین دستاوردش در این دوره، بازگشایی کارخانجات تعطیلشده و حل بحران بیکاری پس از انقلاب بود. او همچنین با تشکیل تیمهای سهنفره (شامل یک کارشناس وزارت کار، یک نیروی مردمی و یک روحانی)، موفق شد اعتصابات را سامان دهد و واحدهای تولیدی را به چرخه کار بازگرداند.
با شروع جنگ تحمیلی، نعمتزاده به صنایع دفاع رفت و مسئولیت تکمیل پروژههای نیمهتمام و کلیدی را بر عهده گرفت که پیمانکاران خارجی آنها را رها کرده بودند. او پروژههای پارچین، تانکسازی، تولید گلولههای ضدهوایی و هلیکوپترسازی را به سرانجام رساند و سپس صنایع هواپیماسازی را پایهگذاری کرد. در دوران جنگ، او همچنین دو بار به عنوان مدیرعامل شرکت توانیر منصوب شد تا بحران خاموشیهای ناشی از بمباران نیروگاهها را مدیریت کند.
دوران سازندگی؛ توسعه صنایع پایه
در دولتهای هاشمی رفسنجانی، محمدرضا نعمتزاده به عنوان وزیر صنایع، نقشی محوری در بازسازی کشور ایفا کرد. او با برنامهریزی برای احداث دهها کارخانهی سیمان، صنعت ساختمان را متحول کرد و با راهاندازی صنایع پنیر، کاشی، سرامیک و شیشه و صنایع بستهبندی وابستگی کشور به واردات را به شدت کاهش داد. در این دوره، او همچنین بر ادغام وزارت صنایع و صنایع سنگین نظارت داشت و فرآیند خصوصیسازی در دورهی او آغاز شد.
پدر پتروشیمی ایران
شاید مهمترین فصل کتاب آقای مهندس، روایت زندگی حرفهای نعمتزاده در دوران هشت سالهی مدیریت او بر شرکت ملی صنایع پتروشیمی در دولت خاتمی باشد. او در این دوره، سهم ایران را از ۳ دهم درصد به حدود ۳ درصد از تولید جهانی پتروشیمی ارتقا داد. تأسیس منطقهی ویژهی اقتصادی بندر امام، توسعهی عسلویه، و احداث خط لولهی عظیم اتیلن غرب به طول نزدیک به ۲۰۰۰ کیلومتر، از جمله دستاوردهای این دوره است.
نعمتزاده در این کتاب با صراحت از موانعی که بر سر راه توسعه پتروشیمی وجود داشته سخن میگوید؛ از جمله مخالفت اولیهی شرکت نفت با تفکیک گاز اتان از گاز طبیعی، و نیز مشکلات ناشی از تحریمها که مانع از تکمیل برخی پروژهها شد. او همچنین از تجربهی جذب سرمایهگذاری خارجی میگوید؛ از جمله مشارکت با شرکت ساسول آفریقای جنوبی در پتروشیمی آریاساسول، و مذاکره با بیپی، شل و میتسویی و دیگر شرکتهای بزرگ حوزهی پتروشیمی در جهان.
کارت هوشمند سوخت و مدیریت مصرف
در دولت احمدینژاد، به عنوان مدیرعامل شرکت پالایش و پخش، طراحی و اجرای پروژهی کارت هوشمند سوخت را بر عهده گرفت. او در کتاب شرح میدهد که چگونه این پروژهی ملی با وجود مخالفتهای دستگاههای نظارتی و نیروی انتظامی، در کمتر از ۱۴ ماه به اجرا درآمد و توانست مصرف بنزین را از ۷۰ میلیون لیتر در روز به ۶۰ میلیون لیتر کاهش دهد.
وزارت صمت در دولت روحانی و بازنشستگی
نعمتزاده در سال 1391 مسئولیت ستاد انتخاباتی حسن روحانی را به عهده گرفت. او در گفتگو با حسینی نکات جذابی و شنیدنی از روزهای پرالتهاب انتخابات ریاست جمهوری 1392 روایت میکند.
پس از این پیروزی، کتاب آقای مهندس به روایت آخرین مسئولیت دولتی نعمتزاده، وزارت صنعت، معدن و تجارت در دولت یازدهم به ریاست حسن روحانی میپردازد. او در این دوره با تمرکز بر «رفع موانع تولید»، ۳۵ مانع اصلی را شناسایی و به مجلس ارائه کرد. همچنین با امضای برجام، زمینه را برای ورود سرمایهگذاران خارجی مانند پژو و سیتروئن فراهم آورد.
پس از خداحافظی از دولت، نعمتزاده به فعالیتهای مشاورهای در حوزهی صنعت ادامه داده است.
خواندنی و بیپرده
کتاب «آقای مهندس» صرفاً روایت دستاوردها نیست؛ نعمتزاده در آن صریح و بیپرده از چالشها، انتقادات و حتی بیمهریهایی که در طول این سالها متوجه او شده، سخن گفته است. «آقای مهندس» قطعا یکی از نمونههای ارزشمند از تاریخ شفاهی ایران پس از انقلاب اسلامی است. این کتاب نه تنها خاطراتِ یک مدیرِ کارکشته، بلکه سندی از فراز و نشیبهای سیاست و اقتصاد در ایران به خصوص صنعت در نیمقرن اخیر است. این کتاب میتواند منبعی ارزشمند برای مدیران، پژوهشگران و همهی کسانی باشد که به توسعهی ایران میاندیشند.
مرور و بررسی کتاب «آقای مهندس؛ زندگی و زمانهی محمدرضا نعمتزاده»
در میان انبوه خاطرات و تاریخهای شفاهی، کتاب تازه منتشر شدهی «آقای مهندس؛ زندگی و زمانهی محمدرضا نعمتزاده» بیشک جایگاهی ویژه خواهد داشت. این کتاب که به کوشش مجتبی حسینی، روزنامهنگار و پژوهشگر، توسط انتشارات همسایه منتشر شده، نه تنها روایت زندگی یکی از تأثیرگذارترین مدیران صنعتی ایران است، بلکه سندی است برای درک فراز و نشیبهای تاریخ معاصر کشور از منظری که تاکنون کمتر به آن پرداخته شده است.
روایتگری با پشتوانهای عمیق
مجتبی حسینی، گردآورنده و نویسندهی این کتاب، بهعنوان مصاحبهکننده و پیشبرندهی روایت اصلی، شخصیتی چندوجهی ارائه می کند تا گفتوگو شونده با جزئیاتی حیرت انگیز بخشهای پیدا و پنهان از حضور خود در تاریخ نیم قرن اخیر ایران را روایت کند. همین موضوع موجب شده در کتاب آقای مهندس با روایتهایی دست اول و شنیده نشدهی فراوانی مواجه شویم. حسینی که بیشتر به عنوان رونامهنگار سیاسی شناخته میشود، در دو دههی گذشته بیش از 100 گفتگو در حوزهی تاریخ شفاهی با کارگزاران و سیاستمداران ایران داشته بر همین اساس با تسلط بر رویدادهای پس از انقلاب گفتوگویی خواندنی با نعمت زاده را رقم میزند به طوری که میتوان گفت او با گردآوری کتاب «آقای مهندس» گامی مهم در ثبت تاریخ شفاهی سیاسی و صنعتی ایران برداشته است.
اثری از جنس تاریخ شفاهی
«آقای مهندس» حاصل بیش از صد ساعت گفتوگوی بیپرده با محمدرضا نعمتزاده است. نعمتزاده در تیرماه ۱۳۲۴ در تبریز در خانوادهای مذهبی و بازاری به دنیا آمد، تحصیلات خود را در دبیرستان علوی و سپس در رشتهی مهندسی محیطزیست از دانشگاه پلیتکنیک کالیفرنیا به پایان رساند، و پس از بازگشت به ایران، مسیر پرفرازونشیبی را در مدیریت صنعتی کشور طی کرد.
ارزش این کتاب، بیش از هر چیز در رویکرد تاریخ شفاهیِ آن است. تاریخ شفاهی، برخلاف تاریخنگاری رسمی که اغلب به اسناد و مدارک مکتوب محدود میشود، به روایتِ انسانهایی میپردازد که خود در بطن وقایع حضور داشتهاند. این کتاب، روایتهایی دستِاول از وقایع کلیدی تاریخ معاصر ایران بهویژه پس از پیروزی انقلاب 1357 ارئه میدهد که در کمتر منبعی به این تفصیل آمده است.
حسینی با صبر و پیگیریِ خود، موفق شده نعمتزاده را به بیان جزئیاتی وادارد که شاید هرگز در هیچ سند رسمیای نیاید. از نحوهی تصمیمگیری در بحرانهای جنگی تا پشتپردهی مذاکرات با سرمایهگذاران خارجی؛ از روابط پیچیده با شخصیتهای سیاسی تا چالشهای شخصی و خانوادگی؛ همه و همه در این کتاب به چشم میخورد.
روایتِ یک عمر تلاش در صنعت ایران
کتاب، روایتگر ۴۶ سال تلاش بیوقفه در سطوح مختلف مدیریتی کشور است. نعمتزاده در این مسیر، مسئولیتهایی چون وزارت کار، وزارت صنایع در دولت شهید رجایی، وزارت صنایع در دو دولت هاشمی رفسنجانی، معاونت وزیر نفت و مدیرعاملی صنایع پتروشیمی در دولت سید محمد خاتمی، مدیرعاملی پالایش و پخش در دولت محمود احمدینژاد، و نهایتاً وزارت صنعت، معدن و تجارت در دولت حسن روحانی را بر عهده داشته است.
شاید مهمترین بخش کتاب، روایت هشت سال مدیریت او بر صنایع پتروشیمی باشد. نعمتزاده شرح میدهد که چگونه سهم ایران را از ۰.۳ درصد به حدود ۳ درصد از تولید جهانی پتروشیمی رساند؛ چگونه با وجود مخالفتهای اولیهی شرکت نفت، موفق به تفکیک گاز اتان از گاز طبیعی شد؛ و چگونه خط لولهی عظیم اتیلن غرب را به طول نزدیک به ۲۰۰۰ کیلومتر طراحی و اجرا کرد تا صنعت را به استانهای محروم غربی کشور ببرد و از سوی دیگر نقشی مهم در درآمدزایی برای کشور ایفا کرده باشد.
چهرهای بیپرده از تاریخ
آنچه «آقای مهندس» را از یک خاطرهنگاریِ معمولی متمایز میکند، صراحت نعمتزاده در بیان چالشها، انتقادات و حتی بیمهریهایی است که در طول این سالها متوجه او شده است. از روایتِ لحظهبهلحظهی انفجار دفتر نخستوزیری در شهریور ۱۳۶۰ و تلاشهایش برای نجات بازماندگان، تا افشای ماجرای «تابوتسازی» برای مسعود کشمیری در روز تشییع جنازه؛ از دفاع از کارآفرینان ملیای که اموالشان در اوایل انقلاب مصادره شد، تا هشدارهای مکرر دربارهی سیاست ارز ۴۲۰۰ تومانی و آثار منفی آن بر تولید ملی و عجیبتر از همه، ماجرای سیگار مارلبورو…!
نعمتزاده در این کتاب، نه به دنبال خودستایی، بلکه در پی ثبتِ تجربهای است که به گفتهی خودش «ممکن است به درد جوانان بخورد». او با اشاره به مفهوم «وجوب کفایی»، مسئولیت مدیران را فراتر از شرح وظایف معمول میداند و معتقد است که هرکس میتواند در حد توان خود، باری از دوش جامعه بردارد.
چرا این کتاب مهم است؟
«آقای مهندس» روایتِ دستِاول از وقایع کلیدی تاریخ معاصر ایران است که در کمتر منبعی به این تفصیل آمده است. از روزهای منتهی به انقلاب و راهاندازی پالایشگاه آبادان، تا دوران جنگ و بازسازی صنایع دفاعی، تا سالهای سازندگی و توسعهی صنایع پایه، و نهایتاً تا دوران پسابرجام و رفع موانع تولید.
این کتاب، فارغ از ارئهی روایتهای جذاب از تاریخ معاصر، درسها و تجربههای مدیریتیِ ارزشمندی را در خود جای داده است. نعمتزاده در سراسر کتاب، از اصول مدیریتی خود سخن میگوید و با اشاره به تجربهی سازندگی در صنایع متنوع و مختلف کشور به ویژه در توسعهی صنعت پتروشیمی در مناطق محروم، احداث خط اتیلن غرب، و حتی احیای حقوق یک پیشکسوت صنعت، مصداقهایی از این نگاه را برای مخاطب به تصویر میکشد.
در نهایت کتاب خاطرات مهندس محمدرضا نعمتزاده بهخوبی نشان میدهد که توسعهی صنعتی نیازمند چه نوع نگاهی است؛ نگاهی که فراتر از دولتها و جناحها باشد و بر اساس منافع ملی شکل بگیرد. توصیهی پایانی نعمتزاده به حکومت، شاید مهمترین پیام این کتاب باشد: «انقلاب ما با حکومت بر دلها شکل گرفت… باید به اول انقلاب برگردیم و کاری کنیم که مردم با دل، نظام را بپذیرند.» در شرایطی که ایران با چالشهای اقتصادی و سیاسیِ متعددی روبهروست، این پیام، بیش از هر زمان دیگری، شنیدنی و تأملبرانگیز است.
«آقای مهندس» کتابی است که نه تنها برای مدیران و فعالان اقتصادی، بلکه برای هر کسی که به تاریخ معاصر ایران علاقهمند است، منبعی ارزشمند به شمار میآید.
